Στην ταινία «Orphee», γυρισμένη το 1950 από τον πολυπράγμονα Γάλλο δημιουργό, Jean Cocteau - επίσημο τιμώμενο του 9ου Φεστιβάλ Αθηνών «Νύχτες Πρεμιέρας», αλλά και του Φεστιβάλ Σινεμυθοπλασίας - ο σκηνοθέτης καταπιάνεται με τον αρχαίο Ελληνικό μύθο του Ορφέα. Ο Ορφέας, φημισμένος μουσικός, έχει το χάρισμα να μαγεύει με τις μελωδίες του. Παραμελεί, ωστόσο, τη γυναίκα του, Ευρυδίκη, και αυτή είναι η αρχή των δεινών του. Ο Θάνατος, με τη μορφή γυναίκας, θα ερωτευτεί τον Ορφέα και θα παραβιάσει τους θείους κανόνες, προκειμένου να τον αποκτήσει. Η Ευρυδίκη θα βρεθεί αναίτια στον Κάτω Κόσμο. Όταν, όμως, φανεί, πως κανείς δεν μπορεί να διαταράσσει τις θείες αρμονίες ατιμώρητος, ο Θάνατος θα θυσιαστεί, προκειμένου να ενώσει και πάλι το ζευγάρι.
Ο Cocteau βρίσκει την ευκαιρία μέσα από τη θεματική της αρχαίας αυτής ιστορίας, να ασχοληθεί τόσο με το ζήτημα του θανάτου, το οποίο αποτελεί προσωπική εμμονή, όσο και με το παιχνίδι της συνύπαρξης και της εξοικείωσης θείου και ανθρώπινου. Από την αρχή κιόλας της κινηματογραφικής απόδοσής του, κάνει μία παραδοχή παράξενη, αλλά και γοητευτική: ο μύθος προσφέρει το πλεονέκτημα της τοποθέτησής του σε οποιαδήποτε χωροχρονική περιοχή, πέραν της στιγμής και του περιβάλλοντος της σύλληψής του. Έτσι επεξεργάζεται και ο ίδιος τον ορφικό μύθο, ο οποίος δεν λαμβάνει πλέον χώρα στην αρχαία Ελλάδα, αλλά στη σύγχρονη εποχή, στο Παρίσι της δεκαετίας του ’50.
Η μαεστρία του Cocteau αποδεικνύεται πανηγυρικά και ομόφωνα, από την επιτυχία αυτής ακριβώς της ανάμιξης της αρχαιοελληνικής μυθολογίας με τη μοντέρνα κοινωνική και πολιτισμική πραγματικότητα. Ο μύθος καταφέρνει να αναπνεύσει και να αναπτυχθεί μέσα σε ένα παράλληλο, αλλά εξίσου πιθανό με το καθημερινά βιώσιμο, σύμπαν. Το σύγχρονο αστικό τοπίο φαίνεται να αποτελεί τη μία μονάχα όψη μιας πραγματικότητας δίπτυχης, στην οποία πέρα από το σύνηθες, συντηρείται ακόμα και σήμερα το απίθανο και το ακατάληπτο.
Τα όρια ανάμεσα στο οικείο και το σουρεαλιστικό ταλαντεύονται ασταμάτητα. Ο κόσμος του Άδη μετατρέπεται σε ένα σκιώδες κάστρο, ο Θάνατος παίρνει τη μορφή γοητευτικής γυναίκας του σήμερα και οι σκοτεινοί άγγελοι φορούν μαύρα δερμάτινα και περιφέρονται πάνω σε μοτοσικλέτες, την ίδια στιγμή που θείοι ψίθυροι καταφθάνουν στο ραδιοφωνικό δέκτη ενός σπορ αμαξιού.
Κι αν η ιδιοφυής σεναριακή σύλληψη κατατάσσει τον Cocteau ανάμεσα στους πρωτοπόρους δημιουργούς της εποχής του, η οπτική έκφραση των οραμάτων του αποτυπώνει στο σελιλόιντ την σπάνια σκηνοθετική του δεινότητα. Η απεικόνιση στιγμιότυπων αυθεντικά σουρεαλιστικών, όπως επιβάλλεται στα πλαίσια της μυθικής πραγματικότητας, γίνεται με τρόπο απλά αλλά εξαιρετικά επιτυχή. Σκηνοθετικά και τεχνικά ευρήματα, ευφάνταστα, αλλά όχι επιδεικτικά επιτηδευμένα, θέτουν πειστικά τους κανόνες ενός κόσμου με αλλοιωμένους τους νόμους του χρόνου, του ύψους και του βάθους, της βαρύτητας και των επιφανειών.
Η ταινία «Orphee» βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ της Βενετίας του 1950 και πήρε το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ των Κανών, το 1951. Επόμενο στάδιο, η καλλιτεχνική αθανασία δημιουργού και δημιουργήματος.
Παντελής Φραντζής
